Yeşilırmak’ın üzerinde yükselen tarih: Amasya Kalesi

AMASYA – BHA

Yeşilırmak’ın iki yakasına uzanan tarihî evler, dağların arasında şekillenen derin bir vadi ve kentin üzerinde yükselen taş surlar… Amasya’nın kuzeyindeki Harşena Dağı’nda bulunan Amasya Kalesi, yüzyıllardır ayakta kalan yapıları ve bulunduğu coğrafyayla Orta Karadeniz’in dikkat çeken kültürel miraslarından biri olarak öne çıkıyor.

Harşena Kalesi olarak da bilinen yapı, deniz seviyesinden yaklaşık 700 metre, Yeşilırmak’tan ise 300 metre yüksekte bulunuyor. Dik kayalıklar üzerine kurulan kale, doğal yapısı sayesinde tarih boyunca önemli bir savunma noktası olarak kullanıldı.

Kalenin bulunduğu Harşena Dağı ve çevresi, yalnızca askerî geçmişiyle değil, farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan kaya mezarları, su yapıları ve tarihî yerleşimleriyle de dikkat çekiyor.

Binlerce yıllık geçmişin izlerini taşıyor

Amasya Kalesi’nin ilk olarak kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği kesin olarak bilinmiyor.

Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün aktardığı bilgilere göre bazı tarihçiler kalenin Pontus Kralı Mithridates tarafından yaptırıldığını belirtirken farklı kaynaklarda Karsan Han veya Harsana adıyla anılan bir hükümdarın ismi geçiyor.

Harşena Dağı’nın güney yamaçlarında yapılan arkeolojik araştırmalar, bölgedeki yerleşim geçmişinin Erken Tunç Çağı’na kadar uzandığını gösteriyor.

Persler, Pontus Krallığı, Romalılar ve Bizanslılar tarafından kullanılan kale, tarih boyunca çeşitli saldırılara uğradı ve farklı dönemlerde yeniden onarıldı.

1075 yılında Amasya’nın Türkler tarafından fethedilmesinin ardından önemli bir onarım geçiren yapı, Danişmendliler, Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar dönemlerinde de kullanılmaya devam etti.

18. yüzyıla kadar askerî işlevini sürdüren kale, bu dönemden sonra stratejik önemini kaybetti.

Yeşilırmak’a kadar uzanan savunma sistemi

Amasya Kalesi, Harşena Dağı’nın sarp kayalıklarından Yeşilırmak kıyısına kadar uzanan geniş bir savunma sistemine sahip.

Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre kale, İçeri Şehir (Hatuniye Mahallesi), Kızlar Sarayı ve Yukarı Kale (Harşena) olmak üzere üç ana bölümden oluşuyor.

Yukarı Kale, dağın yüksek kesimindeki savunma yapılarından meydana gelirken Kızlar Sarayı, Harşena Dağı’nın güney yamacındaki tarihî kalıntıları barındırıyor.

Aşağı Kale olarak da bilinen İçeri Şehir ise Yeşilırmak kıyısındaki Hatuniye Mahallesi’ni kapsıyor. Bu bölgede antik sur duvarlarının üzerinde geleneksel Amasya evleri, camiler ve hamamlar bulunuyor.

Kesme taş ve moloz taş kullanılarak inşa edilen kalenin, Yeşilırmak kıyısından dağın üst kesimlerine kadar sekiz ayrı savunma kademesine sahip olduğu belirtiliyor.

1640 yılında Amasya’yı ziyaret eden Evliya Çelebi de seyahatnamesinde kalenin 41 kulesinden, saraylarından, cephaneliklerinden, erzak ambarlarından ve su sarnıçlarından söz ediyor.

Kayaların derinliklerine inen Cilanbolu Tüneli

Amasya Kalesi’nin en dikkat çekici bölümlerinden biri, kayaların içerisine oyularak oluşturulan Cilanbolu Tüneli.

Cilanbolu Su Kuyusu olarak da adlandırılan yapı, kalenin orta kesiminde bulunuyor.

Kültür Portalı’ndaki bilgilere göre yaklaşık 8 metre çapındaki dehlize, kayalara oyulmuş 150 basamaklı bir merdivenle iniliyor.

Kalenin su ihtiyacını karşılamak amacıyla oluşturulan bu tür yapılar, yüksek ve sarp kayalıklar üzerindeki savunma alanlarında suya erişimin önemini ortaya koyuyor.

Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre Cilanbolu Tüneli’nde 2009 yılında yürütülen temizleme çalışmalarında 170 metre derinliğe ulaşıldı.

Kale içerisinde ayrıca sarnıçlar, su depoları ve Osmanlı dönemine ait hamam kalıntıları bulunuyor.

Harşena kayalıklarındaki Pontus kral mezarları

Amasya Kalesi’nin bulunduğu tarihî alanın en önemli özelliklerinden biri de Harşena Dağı’nın güney yamaçlarına oyulmuş Pontus Kral Kaya Mezarları.

MÖ 301 yılında kurulan Pontus Krallığı’na başkentlik yapan Amasya’da, kraliyet ailesinin üyeleri için kayalıkların içerisine anıtsal mezar odaları oluşturuldu.

Kızlar Sarayı bölgesinde bulunan beş büyük kaya mezarı, Pontus krallarının gömülmesi amacıyla inşa edildi.

Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü verilerine göre yükseklikleri 8 ila 15 metre arasında değişen mezarlar, Anadolu’nun en büyük kaya mezarı örnekleri arasında yer alıyor.

Doğal kaya kütlesinin oyulmasıyla oluşturulan mezar odalarının çevresinde koridorlar, girişlerinde ise farklı mimari biçimler bulunuyor.

Mezarlardan biri olan ve Pontus Kralı I. Pharnakes’e ait olduğu belirtilen yapı, yaklaşık 15 metre yüksekliği, 8 metre genişliği ve 6 metre derinliğiyle dikkat çekiyor.

Bu anıtsal yapılar, kalenin bulunduğu Harşena Dağı’nın yalnızca savunma amacıyla değil, kraliyet döneminde önemli bir merkez olarak da kullanıldığını gösteriyor.

UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde

Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları, 13 Nisan 2015 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alındı.

Kültürel ve doğal özellikleri birlikte değerlendirilen alan, Amasya Kalesi, Helenistik dönem surları, kaya mezarları, tarihî su yapıları ve Yeşilırmak kıyısındaki geleneksel yerleşimleri kapsıyor.

Harşena Dağı’nın kireçtaşı yapısı ve Yeşilırmak’ın binlerce yıl boyunca şekillendirdiği vadi, bölgenin kendine özgü doğal görünümünü oluşturuyor.

Dağın sarp yamaçları geçmişte savunma açısından avantaj sağlarken bugün tarihî yapıların çevresindeki belirgin coğrafi unsurlar arasında yer alıyor.

Amasya’nın tarihî manzarasına hâkim

Amasya Kalesi, bulunduğu yüksek konum sayesinde kentin tarihî yerleşimini ve doğal coğrafyasını bir arada görme imkânı sunuyor.

Kalenin yüksek kesimlerinden Yeşilırmak boyunca uzanan Yalıboyu Evleri, tarihî köprüler, camiler ve vadinin iki yanında yükselen dağlar görülebiliyor.

Özellikle Yeşilırmak’ın kıvrılarak ilerlediği vadi, Harşena Dağı’nın sarp kayalıklarıyla birleşerek Amasya’nın karakteristik görünümünü oluşturuyor.

Pontus Krallığı döneminden Osmanlılara kadar farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan Amasya Kalesi, taş surları, kaya mezarları ve yer altına uzanan su yapılarıyla kentin binlerce yıllık geçmişini günümüze taşıyor.

Harşena Dağı’nın zirvesinde yükselen kale, Yeşilırmak Vadisi’nin doğal güzellikleriyle bütünleşerek Orta Karadeniz’in tarihî ve kültürel mirasını yansıtmaya devam ediyor.