Gökırmak Vadisi’nin sarp kayalıklarında: Boyabat Kalesi

SİNOP – BHA

Gökırmak Vadisi boyunca uzanan dağlar, karşılıklı yükselen sarp kayalıklar ve uçurumların üzerinde yüzyıllardır ayakta duran taş surlar… Sinop’un Boyabat ilçesinde bulunan Boyabat Kalesi, tarihî geçmişi ve bulunduğu coğrafyayla Batı Karadeniz’in dikkat çeken kültürel miraslarından biri olarak öne çıkıyor.

İlçe merkezine hâkim iki kayalık tepeden biri üzerine kurulan kale, doğal kaya yapısına uyum sağlayan mimarisiyle dikkati çekiyor. Sarp yamaçlarla çevrili konumu, geçmişte savunma açısından önemli bir avantaj sağlarken bugün Gökırmak Vadisi ve Boyabat’ın yerleşim alanlarını yüksekten görme imkânı sunuyor.

Paflagonyalılardan Osmanlılara uzanan geçmiş

Boyabat Kalesi’nin geçmişi, Anadolu’nun eski yerleşim bölgelerinden Paflagonya’ya kadar uzanıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’nda Sinop Müzesi kaynak gösterilerek yayımlanan bilgilere göre kalenin eski temelleri, MÖ 6. yüzyılın başlarında Paflagonyalılar döneminde atıldı.

Bölgenin farklı medeniyetlerin hâkimiyetine girmesiyle kale de çeşitli dönemlerde kullanılmaya ve yeniden şekillendirilmeye devam etti.

Yapının eski temellerinde ve iç surlarının bazı bölümlerinde Roma ve Bizans dönemlerine ait izlere rastlanıyor. Kalede Geç Roma ve Erken Bizans dönemlerine ait buluntular da bulunuyor.

Bugün görülen surlar, burçlar ve kullanılan yapı malzemeleri ise büyük ölçüde Osmanlı dönemi kale mimarisinin özelliklerini taşıyor.

Bu nedenle Boyabat Kalesi, tarihî gelişimi bakımından eski ve yeni kale olmak üzere iki bölümde değerlendiriliyor. Kalenin farklı dönemlerde geçirdiği değişikliklerin kesin tarihleri ise tam olarak belirlenebilmiş değil.

Kayaların doğal biçimine göre yükselen surlar

Boyabat Kalesi’nin en belirgin özelliklerinden biri, inşa edildiği kayalık arazinin doğal biçiminin korunarak yapının buna uygun şekilde oluşturulması.

Kalenin surları, kayaların uzanışını takip ederek sarp tepenin çevresini kuşatıyor. Savunma duvarları arasında farklı büyüklüklerde dikdörtgen ve yuvarlak kuleler bulunuyor.

Kulelerin iç bölümlerinde üst katlara ulaşmayı sağlayan merdivenler yer alırken kaleye giriş, güneydoğu köşesindeki büyük yuvarlak kulenin yanında bulunan küçük kapıdan sağlanıyor.

Kültür Portalı’nın kültür envanterinde yer alan bilgilere göre kalenin surları, farklı kalınlıklarda iri moloz taşlar kullanılarak inşa edildi. Duvar örgüsünde ahşap hatıllarla desteklenen bölümler de bulunuyor.

Ulaşılması daha kolay olan doğu cephesinde savunma duvarları daha kalın tutulurken sarp uçurumlarla çevrili batı, kuzey ve güney kesimlerinde doğal kayalıklar savunma sisteminin bir parçası olarak kullanıldı.

Böylece kalenin bulunduğu coğrafya, yalnızca üzerine yapı inşa edilen bir alan değil, aynı zamanda savunmayı güçlendiren doğal bir unsur hâline geldi.

Kalenin içerisinde yer altına uzanan geçit

Boyabat Kalesi, yüksek surlarının yanı sıra kayalık arazinin içerisinde oluşturulan geçitleriyle de dikkat çekiyor.

Güneydoğudaki giriş kapısından geçildiğinde dar bir koridor aracılığıyla kalenin geniş avlusuna ulaşılıyor. Doğal yapısı nedeniyle engebeli olan avlu, kuzey yönünde bir duvarla ayrılan daha küçük bir bölüme açılıyor.

Kalenin kuzeyindeki küçük avlunun doğu tarafında ise yer altına uzanan bir tünelin girişi bulunuyor.

Kültür Portalı’nın resmî envanter kayıtlarına göre söz konusu tünel, dere yönüne doğru dik biçimde alçalıyor.

Kale içerisindeki bu geçitler, yapının yalnızca yüzeyde görülen sur ve kulelerden oluşmadığını, kayalık arazinin alt bölümlerinin de kullanıldığını gösteriyor.

Gökırmak Vadisi’ne hâkim bir savunma yapısı

Boyabat Kalesi’nin kurulduğu yer, tarih boyunca sahip olduğu stratejik konumun anlaşılmasında önemli bir rol oynuyor.

Gökırmak Vadisi’nin çevresinde yükselen tepeler, akarsu boyunca uzanan düzlükler ve dağlık arazi, bölgenin belirgin coğrafi özelliklerini oluşturuyor.

Kalenin sarp bir kayalık üzerine kurulması, çevredeki yerleşimlerin ve vadi boyunca uzanan geçiş alanlarının gözetlenmesine elverişli bir konum sağlıyor.

Kültür Portalı’nın envanterinde yapı, “gözlem ve son savunma” kalesi olarak tanımlanıyor.

Bu özellik, kalenin hem çevresindeki hareketliliği izlemek hem de savunma gerektiğinde yüksek kayalıkların sağladığı doğal korumadan yararlanmak amacıyla kullanıldığını ortaya koyuyor.

Günümüzde ise kalenin bulunduğu noktadan Boyabat’ın yerleşim dokusu, çevredeki dağlar ve Gökırmak Vadisi’nin geniş bir bölümü izlenebiliyor.

Boyabat’ın kayalıklarında korunan tarihî miras

Boyabat Kalesi, farklı dönemlerde yapılan onarım ve değişikliklerle günümüze ulaşan tarihî yapılardan biri.

Kültür Portalı’nın kültür envanterine göre kale, 23 Ekim 1987 tarihli kararla tescillenen taşınmaz kültür varlıkları arasında bulunuyor.

Paflagonya dönemine uzanan temelleri, Roma ve Bizans izleri ile Osmanlı döneminin mimari özelliklerini taşıyan surları, kalenin yüzyıllar boyunca geçirdiği değişimi yansıtıyor.

Bir zamanlar Gökırmak Vadisi’ni gözetleyen bir savunma noktası olan Boyabat Kalesi, bugün kayalıklarla bütünleşen taş duvarları ve geniş vadi manzarasıyla Sinop’un tarihî ve doğal zenginliklerini bir arada sergilemeye devam ediyor.