Hayat Aras, Azerbaycan müziğinin tarihini ve kültürel mirasını kaleme aldı

Yerel Haberler - 17.08.2026 - 12:17

ANKARA – BHA 

Eğitimci-Türkolog Hayat Aras, “Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü” başlıklı yazısınıda şu ifadelere yer verdi:

“Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü

Azerbaycan müziği, (Azerbaycan Türkçesinde: Azərbaycan musiqisi) Azerbaycan halkının müzik kültürüdür. Azerbaycan müziği, 20. yüzyılın başlarına kadar sözlü nitelikte olup halkın günlük yaşam yaratıcı faaliyetlerinden köklenmekte, diğer yandan profesyonel sanat özellikleri kazanmaktaydı, özellikle Muğam ve Aşıkların yaratıcılığında belirginleşmektedir. 

Azerbaycan müziği hakkında ilk bilgiler, arkeolojik kazılar sırasında elde edilen bir dizi eserlerden – Gobustan (M.Ö. XVIII-III binyıllar) ve Gemikaya (M.Ö. III-I binyıllar) kaya resimlerinden alınmıştır. “Kitabi-Dede Korkut”ta (VII yüzyıl), Nizâmî-i Gencevî’nin ve Muhammed Fuzûlî’nin eserlerinde Orta Çağ’ın müzik hayatı, müzik türleri ve müzik aletleri hakkında zengin bilgiler verilmiştir. Azerbaycan’ın ünlü alimleri olan Safiyeddin Urmevi (XIII. yüzyıl), Abdülkadir Meragi (XIV. yüzyıl), Mirzebey (XVII. yüzyıl), Mir Möhsün Nevvab’ın (XIX. yüzyıl) risalelerinde Orta Çağ müzik kültürünün ve icracılığının yüksek gelişim düzeyi açıklanmış, Azerbaycan müziğinin teorik temelleri işlenmiştir. 

Azerbaycan Halk Müziği

Halk müziğinin önemli bir bölümünü düğün ve yas törenlerinde söylenen şarkılar – ağıt ve mersiye oluşturmaktadır. Azerbaycan halk müziği tür açısından çeşitlilik göstermektedir- şarkı, dans, aşık sanatı, muğam. 

Şarkılarda olduğu gibi danslarda da yaratıcılarının ruh halleri yansıtılmıştır. Kadın dansları sakin, zarif ve liriktir (Vağzalı, Uzundere), erkek dansları ise canlı, güçlü ve coşkuludur (Gazahlar, Gaytağı, Hançobanı). 

Halk danslarının çoğu solo olarak yapılır, ancak çift ve grup dansları da bulunmaktadır (halay, yallı, yordu-yordu, cengi).

Azerbaycan halk müziğinde 7 ana makam kullanılmaktadır: 

Rast, Şur, Segâh (özellikle yaygın), Şüşter, Bayatı-Şiraz, Çargâh ve Hümayun, her biri özel bir duygusal karaktere sahiptir ve belirli melodiler içerir.  Rast makamının anlamı kahraman ve cesur danslar için önemlidir. Kadın danslarında daha çok Segâh, Şur kullanılır. 

Besteci Üzeyir Hacıbeyov, “Azerbaycan Halk Müziğinin Temelleri” adlı eserinde şunları yazmaktadır:

“Ritmik yapısına göre Azerbaycan halk müziği, belirgin metrik ölçüye sahip müzik ve ölçüsüz müzik olarak ikiye ayrılır: 

Belirgin ölçülü müzikler halk şarkıları, tüm halk dansları türleri, ayrıca tesnifler (vokal müzik) ve rengler (enstrümantal müzik) tarafından oluşturulur. Bu formların ölçüleri genellikle 6/4, 4/4, 3/4, 2/4, 4/8, 6/8, 3/8’dir. Doğu’nun diğer halklarının müziğinde bulunan 7/8, 5/4 gibi ölçüler tamamen yoktur. 4/4 ölçüsü Azerbaycan müziği için 2/4’ten daha karakteristiktir.” Azerbaycan müziğinin bir başka özelliği de mikrointervala (oktavda 17 basamak) sahip olmasıdır.

Azerbaycan halk müzik enstrümanları çeşitlilik göstermektedir. En yaygın olanlar nefesli çalgılar — Tütek, Balaban, Zurna;  Telli çalgılar — Tar, Saz (çeşitleri: Cura Saz, Büyük Saz, Goltuk Saz), Ud, Kanun;  Yaylı çalgılar — Kemençe;  Vurmalı çalgılar — Def, Nağara, Goşa Nağara’dır. 

11 telli Azerbaycan Tar’ının yaratıcısı, 19. yüzyılda yaşamış ve “Tar’ın Babası” lakabını almış Azerbaycanlı müzisyen ve tasarımcı Sadıkcan’dır. 4 Ekim 1920’de “ASRİ’nin tüm proletarya örgütlerinin müzikal eğitimini genişletmek ve planlı olarak yaymak amacıyla” bir kararname ile müzik aletleri millileştirilmiş ve Halk Komiserleri Konseyi’nin yönetimine devlet malı olarak geçmiştir. 1 Mayıs 1932’de besteci Üzeyir Hacıbeyov, ilk notalı Azerbaycan halk çalgıları orkestrasını Said Rüstemov adına kurmuş, Ocak 2000’de Azerbaycan Devlet Filarmonisi bünyesinde Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası kurulmuştur. 5 Aralık 2012’de Azerbaycan Tar’ı çalma sanatı, UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listesine dahil edilmiştir…”