Ayten Rehimova: “Azerbaycan’ın Temel Halk Çalgıları ve Âşık Müziği”

Yerel Haberler - 24.08.2026 - 7:07

ANKARA – BHA 

Səda Müzik Kursu Kurucusu ve Müzik Öğretmeni Ayten Rehimova, “Azerbaycan’ın Temel Halk Çalgıları ve Âşık Müziği” başlıklı yazısında şu ifadelere yer verdi:

“Azerbaycan’ın Temel Halk Çalgıları ve Âşık Müziği

Azerbaycan müzik kültürünün önemli unsurlarından biri, yüzyıllar boyunca halkın sosyal, kültürel ve sanatsal yaşamında baz geçilmez bir yere sahip olan geleneksel halk müziği çalgılardır. Azerbaycan’ın temel halk çalgıları arasında tar, kemençe, saz, balaban, zurna, nağara, goşa-nağara ve tef öne çıkar. Bu çalgılar, kullanım alanları ve müzikal işlevleri yönüyle farklı özellikler taşımakla birlikte, Azerbaycan’ın geleneksel müzik kimliğinin oluşmasında ortak bir rol üstlenir

Mugam Geleneğinin Temel Çalgıları

Tar ve kemençe, Azerbaycan’ın geleneksel klasik müzik türlerinden biri olan mugam geleneğinin temel çalgılarıdır. Tar, telli ve mızraplı çalgı sınıfında melodik yapının şekillenmesinde işlevindeyken, kemençe yaylı bir çalgı olarak mugam icrasına karakteristik ve ifade gücü yüksek bir ses rengi kazandırır. Bu çalgılar, geleneksel mugam topluluklarında çoğunlukla hanende olarak adlandırılan vokal icracısının eşliğinde kullanılır. Tef ve benzeri vurmalı çalgılar da müziğin ritmik yapısının desteklenmesine katkı sağlar.

Saz ve Âşıklık Geleneği 

Saz, Azerbaycan âşık sanatının yeğâne temsil araçlarından biridir. Âşıklar; şiir, müzik, hikâye anlatıcılığı ve doğaçlamayı bir araya getiren çok yönlü sanatçılardır. Aşıklar Azerbaycan müzik tarihinde  sözlü-edebi  kültürün büyük bir zenginliğidir. Âşık sanatında saz yalnızca bir eşlik çalgısı değil, aynı zamanda anlatımın ve müzikal ifadenin temel unsurudur.. Âşıklar, saz eşliğinde destanlar, koşmalar, halk şiirleri ve çeşitli geleneksel ezgileri icra ederek sözlü kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlamışlardır. Azerbaycan âşıklarının vokal-enstrümantal sanatı, geleneksel olarak oluşmuş ve zaman içerisinde farklı icracılar tarafından geliştirilen çok sayıda klasik ezgi ve melodik kalıba dayanmıştır.. Âşık repertuarında 80’den fazla temel melodik örneğin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu melodilerin özelliği, icracının sanatsal yeteneğine ve doğaçlama becerisine bağlı olarak farklı varyantlarla seslendirilebilmesidir. Yani aynı temel ezgi, farklı âşıklar tarafından çeşitli melodik süslemeler, ritmik değişiklikler ve yorum farklılıklarıyla icra edilebilmektedir. Kısa melodik motiflerin tekrarlanması veya varyasyonlara uğratılması, melodik yapının belirli bölümlerde dar bir ses alanı içerisinde ilerlemesi, bazı ezgilerde tek bir ses veya sınırlı sayıdaki ses etrafında melodik hareketlerin yoğunlaşması ve doğaçlamaya geniş ölçüde yer verilmesi Âşık müziğinin karakteristik özelliklerindendir. Bu özellikler, âşık sanatının hem geleneksel yapısını korumasına hem de icracının kişisel üslubunu ortaya koymasına olanak sağlar.

Azerbaycan’ın Diğer Geleneksel Çalgıları ve Âşıklık Sanatı

Azerbaycan’ın diğer geleneksel çalgıları da farklı müzikal ve toplumsal alanlarda kullanılır. Balaban, yumuşak ve karakteristik ses rengiyle özellikle halk müziği topluluklarında ve çeşitli geleneksel icralarda önemli bir yere sahiptir. Zurna, daha güçlü ve yüksek ses karakteri nedeniyle açık alanlarda gerçekleştirilen tören, şenlik ve halk etkinliklerinde tercih edilir. Nağara ve goşa-nağara ise ritmik yapının belirginleştirilmesinde kullanılan temel vurmalı çalgılar arasında yer alır. Bu çalgılar özellikle bayramlar, düğünler, halk oyunları ve çeşitli geleneksel törenlerde islevseldir.

Azerbaycan Âşık Sanatının Kurumsallaşması

Azerbaycan âşık sanatının kurumsallaşması ve kültürel bir gelenek olarak görünürlüğünün artmasında 1928 yılında Bakü’de gerçekleştirilen “Birinci Cumhuriyet Âşıklar Kongresi” önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilir. Bu tür organizasyonlar, âşıkların bir araya gelmesine, geleneksel repertuarın korunmasına ve âşık sanatının kültürel bir miras olarak gelecek kuşaklara aktarılmasında çok önemli katkılar sağlar. Sonuç olarak Azerbaycan’ın geleneksel halk çalgıları, yalnızca müzikal araçlar değildir. Bu çalgılar, aynı zamanda ülkenin tarihî hafızasını, sözlü kültürünü, folklorunu ve toplumsal değerlerini taşıyan kültürel unsurlardır. Tar, kemençe, saz, balaban, zurna, nağara, goşa-nağara ve tef gibi çalgılar; mugam, âşık müziği, halk şarkıları, danslar, törenler ve çeşitli toplumsal etkinlikler aracılığıyla Azerbaycan’ın zengin müzik mirasının günümüze ulaşmasında önemli rol oynamıştır. Özellikle âşık sanatı, müzik ile şiiri ve sözlü anlatımı bir araya getirerek Azerbaycan’ın geleneksel sanat anlayışının özgün örneklerinden birini oluşturur.”